De waarde van klassieke verhalen

Door: Otto Gradstein

Houdt u van reizen? Ik eerlijk gezegd niet zo: ik heb niet veel op met lang in de auto zitten, rondhangen op stations of vliegvelden, of (het ergste van alles) koffers inpakken. En hoe langer de reis, hoe meer je daar mee te maken hebt, dus ik blijf liever wat dichter bij huis.

Ondanks dat was ik afgelopen zomer met mijn gezin in Japan. Mijn beide zussen waren daar al eens geweest en hadden mooie en wonderlijke verhalen verteld over het land van sake, sushi en sumo. Over de beleefdheid van de mensen, de ordelijkheid waarmee alles georganiseerd is, het lekkere eten en de mooie natuur. Ter plekke vielen me ook de indrukwekkende combinatie van traditioneel en modern op, de rust in de treinen, de vanzelfsprekendheid waarmee men in de rij gaat staan bij de bushalte, de continue beleefde buigingen in het sociale verkeer, de hoogtechnologische inrichting van de toiletten. (Knopjes voor brilverwarming, maskerende muziek en allerhande sproeiers…) Het was een bijzondere ervaring, mijn aversie van reizen ten spijt. Het is mooi om thuis alle verhalen te delen met anderen, en nu ook hier met u.

Ik denk hier vaak aan terug, als ik met mijn zesdeklassers de verhalen van Herodotus lees. Deze Griekse historicus uit de vijfde eeuw voor Christus heeft ook veel oog voor culturele verschillen tussen allerlei volkeren. Hij heeft veel gereisd door allerlei landen rondom de Middellandse zee, en beschrijft de mensen die hij ontmoet vanuit zijn Griekse perspectief, wat ik herken als ik over Japan vertel vanuit mijn Europese perspectief.

Herodotus’ hoofdonderwerp zijn de oorzaken en het verloop van de Perzische oorlogen, het beroemde conflict van het enorme Perzische rijk van koningen Darius en Xerxes met de verzamelde stadstaten van Griekenland. Onder leiding van Athene en Sparta versloeg het veel kleinere Griekse leger de Perzen en joeg ze weg uit Griekenland. Interessant hierbij is dat Herodotus zelf afkomstig was uit Halikarnassos, tegenwoordig Bodrum (Turkije), wat in die tijd onderdeel was van het Perzische rijk. Hij heeft de botsing tussen oost en west dus van dichtbij meegemaakt, wat waarschijnlijk ook een van de redenen is geweest waarom hij over dat conflict is gaan schrijven.

Koning Xerxes bij de slag bij Salamis

Nog interessanter is echter dat Herodotus zijn chronologische lijn vaak onderbreekt om verhalen te vertellen over de in Griekse ogen bijzondere eigenschappen van de verschillende volkeren die in zijn betoog een rol spelen. Zo vertelt hij bijvoorbeeld dat bij de Egyptenaren de sociale rolverdeling omgekeerd was: de vrouwen dreven handel op de markt terwijl de mannen thuis aan het weven waren. Ook zouden de Egyptenaren bij de dood van een kat uit rouw hun wenkbrauwen hebben afgeschoren. In Babylonië zouden eens per jaar vrouwenveilingen hebben plaatsgevonden: de mooiste huwbare vrouwen werden eerst verkocht aan de hoogste bieders; met het geld dat zij opbrachten, werden minder aantrekkelijke vrouwen aan mannen meegegeven. En over heel ‘exotische’ volkeren, zoals de Callatiae uit India, vertelt hij dat ze het passend vonden om de lichamen van gestorven ouders op te eten. Zij vonden het juist afschuwelijk om hen, zoals de Grieken, te verbranden. Over Japan schrijft Herodotus niet: het bestaan van dat land was bij hem niet bekend. Maar ongetwijfeld zou Herodotus uit mijn ervaringen in Japan dezelfde conclusie trekken uit als uit zijn eigen verhalen: elk volk beschouwt zijn eigen gewoontes als de beste.

Je kunt je wel afvragen hoe waar de verhalen van Herodotus zijn. Dat geldt in het bijzonder voor sommige wonderlijke geschiedenissen die hij vertelt, zoals dat de Perzische koning Cyrus opgevoed zou zijn door een herder, dat de zanger Arion eens door een dolfijn gered zou zijn nadat hij overboord was gegooid door misdadige matrozen, en dat de Lydische koning Kandaules zijn lijfwacht Gyges overtuigde om zich in de koninklijke slaapkamer te verstoppen, zodat hij persoonlijk kon zien hoe mooi de koningin was, wat er uiteindelijk toe leidde dat de koningin Gyges dwong om Kandaules te doden, met haar te trouwen en de vrijgekomen plek op de troon van Lydië in te nemen.

Gyges in de koninklijke slaapkamer

Of een verhaal wel of niet waar is, is echter iets anders dan de vraag of een verhaal waardevol is. De eindexamensyllabus Grieks 2026-2027 beschrijft het als volgt: “Ook fictie kan inspireren, een (ideologische) boodschap overbrengen, begrip van onze wereld stimuleren, overtuigen en op andere manieren waardevol zijn. Is fictie altijd ondergeschikt aan historische werkelijkheid? Wat zorgt ervoor dat een verhaal waardevol is? Heeft een mens verhalen nodig, en waarom dan?” Deze vragen leg ik ook mijn zesdeklassers voor. Samen zoeken we naar antwoorden en leggen we de link met actuele thema’s als nepnieuws en complottheorieën, en ook met bijvoorbeeld de opvatting van Yuval Noah Harari dat de mens zijn bestaan op deze aarde dankt aan zijn vermogen om gemeenschappelijke verhalen en mythen te verzinnen, waardoor we ons ook met onbekenden verbonden kunnen voelen en we in grotere groepen samen kunnen leven en werken.

De waarde van verhalen is in mijn ogen een mooi voorbeeld van een thema zoals we dat ook in de nieuwe examenprogramma’s Grieks en Latijn tegenkomen, die begin september jl. zijn opgeleverd. Daarin wordt bepaald dat vanaf 2029 bij de selectie en behandeling van teksten in de klas steeds uitgegaan moet worden van een thema, dat betrekking heeft op belangrijke en tijdloze kwesties in het leven van een mens.

Deze nieuwe thematische aanpak bij de klassieke talen biedt de mogelijkheid om grote vragen met betrekking tot de condition humaine meer aandacht te geven in de klas en zo de blik van de leerlingen hierop te verruimen. De verhalen die wij classici graag vertellen over de waarde en betekenis van onze vakken, zoals ikzelf u elk kwartaal hier in deze nieuwsbrief graag vertel, krijgt hierdoor ook een extra dimensie. Door die thematische invalshoek worden de verhalen die aan de orde komen nog waardevoller voor de leerlingen. De brede en kritische blik die de leerlingen mede daardoor ontwikkelen, nemen ze de rest van hun leven met zich mee. Of ze nou op reis gaan naar Japan, of toch liever thuisblijven.