Klassieke opleiding in een moderne tijd 

Woord van de voorzitter (december 2025)

Door Otto Gradstein

Over de oorlog tegen de Galliërs schreef Julius Caesar zijn zogenaamde “Commentarii de Bello Gallico”. Deze relatief korte teksten lijken op het eerste gezicht behoorlijk objectief, maar hij schreef ze in feite om de senatoren in Rome en zijn grote partner/rivaal Pompeius te laten zien wat hij allemaal bereikte in het verre Gallië. Hij zegt bijvoorbeeld: “De Belgen zijn het sterkst van alle Galliërs, omdat ze het verst weg wonen van de beschaving in Italië.” Dat is enerzijds een sneer naar zijn slappe concurrenten in Rome, en anderzijds laat hij zien wat een sterke generaal hij is, want hij verslaat deze woeste Belgen uiteindelijk natuurlijk wel. (Nederland daarentegen is nooit helemaal onder Romeins gezag gekomen, dus wat zegt dat…?) En wanneer er toch dingen misgaan en een enkele veldslag tegen de Galliërs verloren gaat, dan framet Caesar het zó, dat het de schuld is van zijn soldaten, die zijn bevelen zouden hebben genegeerd. Maar is het echt waarschijnlijk dat het zo is gegaan? 

De Gallische leider Vercingetorix geeft zich over aan Julius Caesar 

Neem daarnaast de “Res Gestae”, een tekst van keizer Augustus over al zijn ‘grootse daden’, die hij door het hele Romeinse Rijk verspreid in het openbaar liet tentoonstellen op inscripties. Waarom deed hij dat? En wat heeft dat te maken met alle beeltenissen op munten en standbeelden van Augustus die we overal in het Romeinse Rijk terugvinden? Al deze vragen en bronnen lenen zich uitstekend om samen te behandelen in de lessen Latijn, onder de paraplu van het thema “Propaganda en beïnvloeding”. Op deze manier thematisch werken is een van de doelen in het nieuwe examenprogramma bij Latijn en Grieks.  

Afgelopen jaren is er bij veel schoolvakken gewerkt aan nieuwe kerndoelen en examenprogramma’s. Bij de klassieke talen zijn we inmiddels bijna halverwege de ‘Fase van beproeven’ van het nieuwe examenprogramma. Docenten van tien verschillende scholen zijn aan het uitproberen in hoeverre de nieuwe eindtermen toepasbaar en haalbaar zijn in de lessen en in toetsen. Ik zie mijn collega’s in het land hard werken aan nieuw materiaal waarbij er meer vanuit een bepaald thema gekeken wordt naar teksten, waardoor die interessanter en relevanter worden voor jongeren. 

Een ander aspect waaraan gewerkt wordt is de vorm van het centraal examen. Die verandert van vragen over de in de les behandelde teksten plus een vertaalopdracht in het beantwoorden van vragen bij een onbekende tekst. Dat concept – bij de moderne talen al heel lang de gangbare examenvorm – is voor classici onbekend terrein. Hoe kun je begrip van een nieuwe tekst toetsen zonder louter om een vertaling te vragen. En hoe ga je daarbij ook in op kwesties van interpretatie en stijl? Het centraal eindexamen moet een soort meesterproef zijn van alle kennis die ze in hun schoolcarrière opgebouwd hebben over taal, culturele achtergronden, receptie van teksten en moderne reacties daarop, maar hoe doe je dat in deze nieuwe vorm?  

Over dat soort vragen buigen mijn collega’s zich nu in de fase van beproeven en in de komende jaren. Het gaat een intensief proces worden voor alle docenten klassieke talen in Nederland, dat zal resulteren in een mooi curriculum dat de vakken ‘Griekse en Latijnse Talen en Culturen’ aantrekkelijk, interessant en waardevol maakt voor jongeren in de 21^ste eeuw. Het is van het grootste belang dat deze fase van beproeven en de uiteindelijke implementatie van het nieuwe programma bij deze en andere schoolvakken kunnen doorgaan zoals gepland. 

De VCN wil leren van Augustus en Caesar en doet wat het kan om de waarde van de schoolvakken Grieks en Latijn bekender te maken bij het grote publiek. We maken ons daarom ook hard voor het doorzetten van het vakvernieuwingsproces en willen nog eens het belang onderstrepen van het gymnasium als categoraal schooltype, naast de scholengemeenschappen met atheneum/gymnasium. De aanleg in academische capaciteiten loopt bij leerlingen op het gymnasium zeer sterk uiteen, van bovengemiddeld tot hoogbegaafd. Voor het laatste type leerlingen is het risico op onderpresteren door verveling zelfs op een gymnasium altijd op de achtergrond aanwezig. Op deze schoolsoort, die in het publieke discours vaak genoemd wordt als het voorbeeld van homogeniteit, hebben docenten juist bij uitstek te maken met heel heterogene klassen. Dankzij de inzet en betrokkenheid van de docenten lukt het vaak wel om alle leerlingen op maat te bedienen, waardoor de veertig categorale gymnasia in Nederland bij uitstek scholen zijn waar geïnteresseerde en academisch getalenteerde leerlingen al vanaf hun twaalfde jaar kunnen floreren en groeien, mede dankzij het onderwijs in de interessante talen en rijke culturen van de Romeinen en Grieken. Wil je als docent of als oud-leerling van een categoraal gymnasium je ervaringen delen over dit schooltype, laat dan hieronder je reactie achter. 

In de politiek is ondertussen de formatie een nieuwe fase ingegaan. D66 en CDA hebben een stuk gepresenteerd bij wijze van uitnodiging aan andere partijen om te komen praten over mogelijke coalitievorming. In dat plan wordt nog niet gerept over het onderwijs. Dat wekt enerzijds de zorgelijke indruk dat de toekomst van jongeren in Den Haag minder belangrijk gevonden wordt dan actuele kwesties, en anderzijds dat formerende partijen geloven dat ze er op dit onderwerp wel uit gaan komen. Dat lijkt echter niet zo vanzelfsprekend als je naar de verschillende verkiezingsprogramma’s kijkt. Het lerarentekort, kansengelijkheid, de mate van onderwijsvrijheid, passend onderwijs, specifieke onderwijsinhoud en de mate van financiering: allemaal thema’s waarop veel partijen zeer uiteenlopende visies hebben. De VCN wil de onderhandelaars graag aansporen om het proces van vakvernieuwing in huidige vorm door te laten gaan en om pal te staan voor de categorale gymnasia. We wensen ze alle wijsheid toe in de komende onderhandelingen!