Ruïne van Chersonesos (Krim), Wikipedia

Griekse invloed op complex Oekraïne

Nu de oorlog in Oekraïne inmiddels weer twee jaar woedt, zijn de namen van Oekraïense steden praktisch dagelijks in het nieuws. De meeste media hebben nu eindelijk de stap genomen Oekraïense namen van de steden over te nemen en de Russische uitspraak van desbetreffende plaatsen te laten. Zo noemen bijna alle media de Oekraïense hoofdstad nu Kyiv in plaats van Kiev. In het zuiden van Oekraïne zijn daarnaast ook meerdere steden die eerder Grieks aandoen, zoals Mariupol, Sebastopol of Odesa; dat –pol komt van het Griekse woord polis ‘stad’, terwijl je in Slavische talen –grad zou verwachten.

Die notie komt niet uit de lucht vallen, want van de Griekse oudheid tot het heden komen Grieken voor in de geschiedenis van wat wij nu Oekraïne noemen. De periode van circa 800-600 v.Chr., die we ook wel de archaïsche periode van het oude Griekenland noemen, kenmerkte zich door de kolonisatiedrang van Grieken en Feniciërs op zoek naar meer ruimte voor landbouw en economische ontwikkeling. Zo kwamen Grieken niet alleen aan in Zuid-Italië (later door de Romeinen ook Groot-Griekenland genoemd), maar ook rondom de Zwarte Zee en dus delen van het huidige Oekraïne. Sterker nog, zeer bekende mythen speelden zich af in bijvoorbeeld Tauris (de huidige Krim), waar Ifigeneia naartoe gebracht zou zijn door Artemis, nadat ze door haar vader Agamemnon geofferd was aan diezelfde godin als voorwaarde voor een gunstige wind richting Troje. Steden als Pantikapaion, Chersonesos en Odessa werden in die tijd gesticht en ook toen al werd er graan vanuit het binnenland geëxporteerd naar steden in Griekenland die van nature arm waren aan vruchtbare bodems.

In de oudheid werden de Oekraïense steppen bewoond door de Iraanse nomadische Skythen, die dankzij de uitgestrekte vlaktes zich te paard in enorm tempo konden verplaatsen over de wereld, van Centraal-Europa naar Centraal-Azië. Hierdoor arriveerden vele volkeren in deze streken, zoals Goten, Tataren, Slaven, Italiaanse handelaars en Turkse Ottomanen, zodat dit gebied door invloed vanuit verschillende hoeken een culturele smeltkroes werd.[1]

Dat er in de Griekse oudheid kolonies rond de Zwarte Zee gesticht werden, is overigens niet dé verklaring waarom heden nog veel Grieks aandoende namen in de regio te vinden zijn. Dat het Griekse verleden weer zo nadrukkelijk naar voren kwam, was het gevolg van de Russische acquisitie van het gebied in de 18e eeuw. Met name tsarina Catharina de Grote (1729-1796) speelde hierin een grote rol. Middels het verdrag van Küçük-Kaynarca in 1774 kreeg zij grote delen van de huidige zuidelijke Oekraïne van de Ottomanen in handen. In dit verdrag werd aanvankelijk een onafhankelijke Krim gegarandeerd, hoewel Rusland het gebied alsnog in 1783 inlijfde, en een vrije doorvaart voor Russische koopvaardijschepen via de Bosporus, waarmee de Russen toegang tot de Middellandse zee kregen.

Tsarina Catharina de Grote noemde dit gebied Nieuw-Rusland en het werd met eenzelfde kolonisatieagenda ingericht, zoals andere Europese grootmachten hun gebieden uitbreidden in de Amerika’s, Azië en Afrika. De mensen die er al woonden moesten zich aanpassen en plaats maken voor de Russen die er kwamen wonen. Dit gebied werd overigens ook ingericht naar Russische ideeën voor de toekomst. Het verdrag met de Ottomanen voorzag immers ook in een Russische verantwoordelijkheid voor de orthodoxe Christen in het Ottomaanse rijk. Sterker nog, het zogenaamde ‘Griekse Plan’ was door Prins Potemkin (1739-1791) bekokstoofd om voorbereidingen te treffen op het herinstalleren van een nieuw Byzantijns rijk (ten koste van de Ottomanen), dat keurig vanuit Rusland bestuurd zou worden. De Russische tsaren zagen zich na de val van Constantinopel in 1453 als de ware erfgenamen van het Byzantijnse rijk en het orthodoxe Christendom. Om deze claim te legitimeren – namelijk dat de erfenis van het Griekstalige, christelijke, Byzantijnse rijk aan Rusland toekwam -, werd het antiek Griekse verleden van de nieuw verworven gebieden opnieuw verkend en aangezet, maar werden er ook nieuwe steden gesticht en ingericht naar Byzantijns voorbeeld; zo hernoemde tsarina Catharina de Grote de stad Caffa in 1783 tot Feodosia naar de antieke naam Theodosia[2]; en zo verdween de Griekse stad op de Krim Chersonesos in de 15e eeuw, om opnieuw door de Russen in de buurt gesticht te worden als Sebastopol. Deze klassieke aandacht is natuurlijk onderdeel van de vroegmoderne interesse in de oudheid, maar is zeker ook een middel om machtsclaims te ondersteunen.

Door de opstelling van de Russen als beschermers van de orthodoxe wereld, zijn er in de eeuwen daarna vele Grieken naar deze streken vertrokken, vanuit de Ottomaanse gebieden, maar ook vanuit het huidige Griekenland tijdens de onafhankelijkheidsstrijd in de 19e eeuw om een veilige plek te vinden, en tot op heden zijn er Griekse gemeenschappen in Oekraïne, zoals bijvoorbeeld die van Mariupol, hoewel die enorm onder druk staat.

We begonnen dit stukje over het gebruik van de Oekraïense namen in plaats van de Russische; Odesa in plaats van Odessa (overigens ook zo’n Griekse naam). Namen in Oekraïne zijn niet onbelangrijk, want de claims die Poetins Rusland nu legt op grote gebieden in het zuiden, de Krim, Donbas en Luhansk, zijn ook gebaseerd op dat imperiale verleden van Rusland in deze streken. Het claimen van dat Griekse verleden, antiek of Byzantijns, was ook een manier die imperiale ambities te ondersteunen, maar ze gaan voorbij aan de culturele complexiteit van dat gebied; zowel zoals die er al was, als zoals die ontstond door migratie van bijvoorbeeld Ottomaanse Grieken in de 19e eeuw. Het gebied is nooit volledig Grieks of helemaal Skythisch of compleet Russisch geweest en claimen dat dit wel het geval is, doet tekort aan die culturele rijkdom.

Een mooi boek om kennis te maken met de Oekraïense geschiedenis is Grensland, een geschiedenis van Oekraïne van Marc Jansen (2014; inmiddels zijn er meerdere drukken verschenen).

Bas Clercx, bestuurslid VCN


[1] Een niet onbelangrijk gevolg voor ons van deze geografische eigenschap is overigens dat andere talen zich zo ook in een enorm tempo konden verplaatsen. Een zeer waarschijnlijke theorie van de verspreiding van de Indo-Europese taalfamilie (waartoe onder anderen Nederlands, Frans, Grieks, Farsi en Hindi behoren) is dat deze volkeren dankzij deze steppen in een enorm tempo zich over de wereld konden verspreiden.

[2] De th- van het Grieks wordt in Oekraïens en Russisch als een f- uitgesproken, vergelijk marathon – marafon.


'Griekse invloed op complex Oekraïne' has no comments

Geef als eerste commentaar hierop!

Wil je jouw gedachten delen?

Your email address will not be published.

Deze website is onderdeel van de Vereniging Classici Nederland en gerealiseerd door AdCon Online Marketing.